Τεύχειν: Σημειωματάριο

Πέραν του καλού και του κακού

... Ο πατέρας δανείστηκε από την Τράπεζα και τώρα η Τράπεζα θέλει τη γη. Η Κτηματική Εταιρεία -η Τράπεζα δηλαδή, αν τύχει και έχει κτήματα δικά της- θέλει τρακτέρ στη γη, όχι οικογένειες. Είναι κακό ένα τρακτέρ; Βρίσκεται σε άδικο η μηχανική δύναμη που ανασκαλεύει τα μακριά αυλάκια; Αν το τρακτέρ ήταν δικό μας, θα ήταν καλό –όχι δικό μου, δικό μας. Αν το τρακτέρ ανασκάλευε τα μακριά αυλάκια της δικής μας γης, θα ήταν καλό. Όχι, της δικής μου γης, της δικής μας. Τότε θα αγαπούσαμε το τρακτέρ, όπως αγαπήσαμε και τη γη αυτή τον καιρό που ήταν δική μας. Μα το τρακτέρ αυτό κάνει δυο δουλειές –ανασκαλεύει τη γη και μας διώχνει από τη γη. Δεν έχει μεγάλη διαφορά ένα τρακτέρ από ένα τανκ πολεμικό. Και τα δυο τρομοκρατούν τον άνθρωπο, τον διώχνουν, τον κτυπούν.

Απόσπασμα από το βιβλίο του John Steinbeck "Τα σταφύλια της οργής". Έκδ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, μετ. Κοσμά Πολίτη, τ. Α’ σ. 200-201

Θέλει να εξαρτάται από μηχανές, όχι από ανθρώπους

…Η εξέλιξη της καπιταλιστικής οικονομίας και η εφαρμογή της μέσα στην παραγωγή, προσανατολίστηκαν προς μια καλώς ορισμένη κατεύθυνση: να εξαλειφθεί ο ανθρώπινος ρόλος του ανθρώπου μέσα στην παραγωγή, να εξαφανιστούν κατά το δυνατόν οι παραγωγοί από την παραγωγική διαδικασία. Είτε η τιμή της εργασίας είναι χαμηλή, είτε υψηλή, η διεύθυνση της καπιταλιστικής επιχείρησης θ’ αποφασίζει πάντα, αν έχει αυτή τη δυνατότητα, υπέρ της διαδικασίας που θα κατοχυρώνει τη μέγιστη δυνατή ανεξαρτησία της παραγωγικής διαδικασίας απ’ τους εργαζόμενους. Θέλει να εξαρτάται από μηχανές, όχι από ανθρώπους.

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ, από το άρθρο ΤΕΧΝΙΚΗ, μετάφραση – έκδοση Βασίλης Τομανάς

Η ψευδαίσθηση της "προόδου"

...Πρέπει κατ΄αρχήν να εξέλθουμε από τη νεωτερική ψευδαίσθηση της γραμμικότητας, της "προόδου", της ιστορίας ως συσσώρευσης κατακτήσεων ή ως διαδικασίας "εξορθολογισμού". Ο ανθρώπινος χρόνος, όπως και ο χρόνος του είναι, είναι χρόνος δημιουργίας - καταστροφής. Η μόνη "συσσώρευση" που έχει υπάρξει στην ανθρώπινη ιστορία, μακροπρόθεσμα είναι η εργαλειακή, τεχνική, συνολιστική-ταυτιστική συσσώρευση. Κι αυτή όμως ακόμα δεν είναι υποχρεωτικά μη αναστρέψιμη. Μια συσσώρευση σημασιών είναι άνευ νοήματος. Μόνο μια βαθιά ιστορική (δηλ. οτιδήποτε άλλο εκτός από γραμμική και "σωρευτική") σχέση μπορεί να υπάρχει, σε δεδομένες ιστορικές περιόδους, ανάμεσα στις δημιουργημένες από το παρόν σημασίες και σε εκείνες του παρελθόντος. Και μόνον εξερχόμενοι από το φάντασμα της αθανασίας (στόχος του οποίου ακριβώς είναι να καταργήσει το χρόνο) μπορούμε να συνάψουμε μια πραγματική σχέση με το χρόνο...

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ, "Η κατάρρευση της Δύσης" συνέντευξη στο περ. Esprit. Το πλήρες κείμενο της συνέντευξης αναδημοσιεύτηκε το 1992 στο περ. Λεβιάθαν τ. 12 (μετάφραση Α. Μουρίκη)

Tροπικός της εξαθλίωσης

Πίσω στο 2000. Στην έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας γίνεται (εκτενώς) λόγος για την μικρή πρόοδο που έχει σημειωθεί για την εύρεση θεραπειών για ασθένειες που μαστίζουν τον Τρίτο Κόσμο. Η πολύ μικρή πρόοδος αποδίδεται σε δύο αιτίες: επιστημονικές και οικονομικές δυσκολίες. "Οι επενδυτές θα αναλάμβαναν τον κίνδυνο να επενδύσουν, εάν η ζήτηση που αντιστοιχούσε στην έρευνα ήταν ικανοποιητική. Όμως υπάρχουν πολύ λίγα κίνητρα για την αγορά... Η Αφρική, για παράδειγμα, κατέχει μερίδιο της τάξης του 1% στην παγκόσμια αγορά φαρμάκων". Παρακάτω: "Με βάση στοιχεία του Π.Ο.Υ (2000), μόνο το 10% από τα 50 - 60 δισ. δολάρια που κατευθύνονται σε προγράμματα έρευνας για την υγεία, αφορούν ασθένειες που πλήττουν το 90% του παγκόσμιου πληθυσμού. Από τα 1.233 νέα φάρμακα που κατοχυρώθηκαν από το 1975 έως το 1997, μόνο 13 (κάτω από 1%), αφορούσαν τροπικές ασθένειες"... Και παρακάτω: "επισημαίνεται η σημασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας στην ενθάρυνση της καινοτομίας στον τομέα της ιατρικής κ.α". Αντίφαση: "Όταν οι δημιουργοί της γνώσης δεν εξασφαλίζουν αποκλειστικά δικαιώματα ιδιοκτησίας για κάποια χρονική περίοδο, παύει να υπάρχει κίνητρο ώστε να παράγουν νέα γνώση" (στοιχεία και σχόλιο από άρθρο του Λ. Βατικιώτη, "τα τετράδια της οικονομίας", τ.81, εφ. ΗΜΕΡΗΣΙΑ). Η αναδρομή στο 2000 έγινε για να αποδώσουμε το χρονικό διάστημα που διαρκεί αυτή η συζήτηση "σωστών διαπιστώσεων", ενώ παράλληλα η παραπάνω (ενεργή) αντίφαση έχει "αυτοματοποιήσει" το φονικό της έργο.

Η λογική της τεχνικής και η λογική της οικονομίας να υποτάσσονται στην κοινωνία

Πρέπει, επομένως, να εγκαταλείψουμε την τεχνολογία;

Οχι, δεν πιστεύω ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε την τεχνολογική ανάπτυξη, αν και θεωρώ ότι οφείλουμε να καταπολεμούμε τη θεοποίηση της τεχνολογίας. Με δυο λόγια, αυτό που πιστεύω είναι ότι δεν πρέπει να είμαστε τεχνοφοβικοί αλλά ούτε και τεχνολάτρες. Δεν υπάρχει ανθρώπινη κοινωνία χωρίς τεχνολογία, αλλά κάθε τεχνολογία είναι αμφίσημη, συνεπάγεται τόσο επωφελή όσο και βλαβερά αποτελέσματα και είναι δύσκολο να τα διακρίνουμε a priori. Ακριβώς γι' αυτό θεωρώ ότι η λογική της τεχνικής, όπως και η λογική της οικονομίας, πρέπει να υποτάσσεται στην κοινωνία και στους σκοπούς που αυτή θα έπρεπε να θέτει.

ΣΕΡΖ ΛΑΤΟΥΣ, καθηγητής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο ΧΙ του Παρισιού. Απόσπασμα από συνέντευξη στο Una Citta, αναδημοσίευση ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ

Προς έναν κόσμο στον οποίο το ζήτημα του είναι να προέχει του ζητήματος του έχειν και του φαίνεσθαι

Η μεταβολή που ζούμε είναι ταυτόχρονα τεχνική, γεωπολιτική, οικολογική και πολιτιστική. Δεν θα κατορθώσουμε να βγούμε από τη σύγχυση αν δεν το αντιληφθούμε. Το ζητούμενο είναι να επινοήσουμε έναν κόσμο στον οποίο το ζήτημα του είναι να προέχει του ζητήματος του έχειν και του φαίνεσθαι... Είναι η σκληρότητα των καρδιών και η ακαμψία των λογικών της κατοχής -του πλούτου ως δύναμης- που μετατρέπουν τα καλά νέα της ευημερίας, της μείωσης του χρόνου εργασίας και της παγκοσμιότητας σε εφιάλτες... Πώς να μην χάσουμε τη ζωή μας για να κερδίσουμε τα προς το ζην;

Πατρίκ Βιβερέ, Le Monde diplomatique, ελλ. έκδοση (εκδ. Δρομέας), 1997

Ο Χρόνος

Δίχως νάχουμε εξερευνήσει το χρόνο και το παιχνίδι του, επιμένουμε να κάνουμε το χρόνο μετρημένο και υπολογισμένο και το παιχνίδι του μια ανθρώπινη διασκέδαση. Ο χρόνος μας "εκδικείται" θρυμματίζοντάς μας, αφού δεν αναγκάσαμε το είναι του να γίνει τίποτε άλλο από ΜΙΑ ΜΗΧΑΝΗ ΠΟΥ ΑΥΞΟΜΕΙΩΝΕΤΑΙ.

Κ. Αξελός, Οι ορίζοντες του κόσμου

Όσο περισσότερο γνωρίζουμε τόσο λιγότερο κατανοούμε τον άνθρωπο

«Το παράδοξο είναι πράγματι ότι όσο περισσότερο γνωρίζουμε το ανθρώπινο τόσο λιγότερο φαίνεται να το κατανοούμε, καθώς ο κατακερματισμός και οι διαχωρισμοί μεταξύ των επιστημονικών κλάδων του αφαιρούν ζωή, σάρκα, πολυπλοκότητα. Θέλησα να έρθω σε ρήξη με αυτό τον διαμελισμό του ανθρώπινου –λέω του ανθρώπινου και όχι του ανθρώπου, για να υποδείξω την τριπλή ανθρώπινη πραγματικότητα: ατομική, βιολογική, κοινωνική. Θέλησα επίσης να έρθω σε ρήξη με τις αντιλήψεις που μου φαίνονταν ανεπαρκείς, όπως Homo Sapiens, Homo Faber, Homo Economicus, για τις οποίες μπορούμε να σκεφτούμε ότι δεν συνεκτιμούν επαρκώς τη βιολογική ταυτότητα, την υποκειμενική ταυτότητα και την κοινωνική ταυτότητα». ...«Όσο περισσότερο γνωρίζουμε τόσο λιγότερο κατανοούμε τον άνθρωπο».

Απόσπασμα συνέντευξης του Ε. Μορέν, εφ. Ελευθεροτυπία

Τεχνικός χειρισμός αντικειμένων/ατόμων/κοινωνίας

"Ο τεχνικός χειρισμός των αντικειμένων που μας περιβάλλουν (ο οποίος λαμβάνει χώρα εδώ και δύο αιώνες) και ο τεχνικός χειρισμός των ατόμων και της κοινωνίας (που ξεκινά τώρα) αποτελούν τις αιτίες της ριζικής αλλαγής των ΧΕΙΡΟΝΟΜΙΩΝ όπως αυτές ήταν πριν από τη βιομηχανική επανάσταση".

ΧΕΙΡΟΝΟΜΙΕΣ, Vilém Flusser 1991 εκδ. University Studio Press

Στο βιβλίο εφαρμόζεται (με ιδιότυπο τρόπο) η μέθοδος της φαινομενολογικής αναγωγής. Το στρατήγημα διατυπωμένο από τον ίδιο: αναζήτηση του ανθρώπου ξεκινώντας από τη ΧΕΙΡΟΝΟΜΙΑ (ως που μπορούμε να φτάσουμε ξεκινώντας έτσι;)

Μετά τον Κάφκα και το Άουσβιτς

…βρισκόμαστε σε κρίση διότι οι δυαδικές και διαλεκτικές κατηγορίες κατανόησης της πραγματικότητας μέσα στην οποία ζούμε δεν ισχύουν πλέον και διότι το ζήτημα της ελευθερίας πρέπει να επαναδιατυπωθεί.

…Μετά τον Κάφκα και το Άουσβιτς η πολιτική και η πολιτική δέσμευση βρίσκονται σε κρίση.

…Ο μελλοντικός άνθρωπος δεν θα υπάρχει με τον ίδιο τρόπο μ εμάς. Θα σκέφτεται, ενδεχομένως, «κυβερνητικά» και θα βρίσκεται, ίσως, πέραν της πολιτικής ιστορίας.

…Όσο για εμάς, μάθαμε ότι παρά ταύτα πρέπει πάντοτε να σκεπτόμαστε διαλεκτικά και να θέτουμε το ζήτημα της ελευθερίας πολιτικά γιατί είμαστε παλαιοί άνθρωποι.